Nhật Bản từng dẫn đầu thế giới về chế tạo robot trong nhiều thập kỷ. Hơn 50 năm trước, các nhà nghiên cứu đã thu hút trí tưởng tượng của nhân loại với robot đầu tiên có khả năng cầm nắm đồ vật và đi bằng hai chân.

Năm 1984, một nhóm tại đây đã chế tạo một robot có thể đọc bản nhạc và chơi piano. Khi Honda trình làng robot hình người (humanoid) đầu tiên vào năm 2000, vị trí dẫn đầu của quốc gia này dường như đã được củng cố vững chắc.

Nhưng giờ đây, ngay khi các nhà đầu tư công nghệ, những người sáng lập công ty khởi nghiệp và các quan chức chính phủ trên toàn cầu đang đặt cược rằng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ thúc đẩy sự tăng trưởng của ngành công nghiệp robot, vị thế dẫn đầu đó không còn thuộc về Nhật Bản nữa. Nó thuộc về Trung Quốc.

Robot hình người của Trung Quốc vẫn dựa vào phần mềm mô phỏng của Nvidia. Ảnh: NYT

Tháng trước, tại Hội nghị Thượng đỉnh Robot hình người ở Tokyo, thay vì là một vòng nguyệt quế chiến thắng cho ngành công nghiệp được xây dựng dựa trên nhiều thập kỷ phát triển và đầu tư, chủ đề chính lại xoay quanh một câu hỏi khác: làm thế nào các công ty Nhật Bản có thể tạo ra bước đột phá trong một thị trường ngày càng bị chi phối bởi các đối thủ Trung Quốc.

Các nhà đầu tư hối thúc các công ty Nhật Bản tìm kiếm thị trường ngách để cạnh tranh, ngay cả khi họ không thể đọ lại các công ty Trung Quốc về giá cả. Một robot nhảy múa từ công ty Unitree Robotics của Trung Quốc đã thu hút đám đông lớn nhất. Thậm chí, hai công ty Nhật Bản cũng sử dụng robot Unitree để trình diễn phần mềm của mình.

Chuỗi cung ứng khép kín và cuộc đua giá cả

Các nhà sản xuất Trung Quốc hiện thống trị chuỗi cung ứng robot hình người. Các công ty khởi nghiệp như Unitree đang sản xuất hàng nghìn robot hình người với giá bán dưới 5.000 USD/chiếc, tốc độ và mức giá mà các đối thủ cạnh tranh tại Nhật Bản và các nơi khác khó lòng theo kịp.

Từng có thời điểm, robot Trung Quốc phải phụ thuộc vào các nhà cung cấp Nhật Bản và nước ngoài cho các linh kiện như cảm biến và khớp nối. Nhưng hiện tại, những bộ phận này cũng được sản xuất nội địa.

Một chợ điện tử tại Thâm Quyến, nơi robot hình người được bày bán, cho thuê. Ảnh: NYT

Ming Hsun Lee, người đứng đầu bộ phận ô tô và công nghiệp khu vực Trung Hoa đại lục tại BofA Global Research, một đơn vị thuộc Ngân hàng Mỹ cho biết việc chế tạo một robot hình người mà không có linh kiện từ các công ty Trung Quốc là điều gần như không thể. “Chi phí linh kiện ở Trung Quốc đã giảm quá nhanh và các quốc gia khác không thể cạnh tranh”, ông Lee nhận định.

Dù việc tìm ra mục đích sử dụng thực tế cho robot hình người khó hơn việc chế tạo chúng, Trung Quốc đã thiết lập được vị thế thống trị ở một mảng có giá trị kinh tế thiết thực: tự động hóa nhà máy. Trung Quốc đang sản xuất và lắp đặt robot công nghiệp với tốc độ không quốc gia nào sánh kịp.

Năm 2024, hơn 2 triệu robot hoạt động trong các nhà máy Trung Quốc và thêm 300.000 chiếc được lắp đặt – nhiều hơn phần còn lại của thế giới cộng lại. Trong khi đó, việc lắp đặt robot công nghiệp lại sụt giảm ở các thị trường lớn tiếp theo: Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc và Đức.

Hưởng lợi từ ‘đế chế’ xe điện

Sự dẫn đầu của Trung Quốc trong cuộc đua chế tạo robot hoạt động giống con người gắn liền chặt chẽ với sự trỗi dậy của ngành công nghiệp xe điện. Trung Quốc đã trở thành nhà xuất khẩu xe điện lớn nhất nhờ hàng thập kỷ đầu tư của chính phủ và chiến lược tập trung sản xuất gần như mọi linh kiện trong nước, từ ốc vít đến pin lithium-ion. Giờ đây, nhiều công ty sản xuất linh kiện xe điện cũng đang cung cấp vật tư cho các nhà sản xuất robot.

“Nếu một công ty có thể sản xuất linh kiện ô tô, có lẽ họ cũng có thể làm robot hình người”, ông Lee phân tích. Tesla, hãng xe điện Mỹ, đã châm ngòi cho sự bùng nổ xe điện của Trung Quốc bằng siêu nhà máy tại Thượng Hải. Mạng lưới nhà cung cấp xoay quanh Tesla giờ đây cũng phục vụ cho mảng kinh doanh robot của hãng.

Theo ông Lee, dù Tesla đã cố gắng xây dựng một chuỗi cung ứng riêng biệt cho các khách hàng ngoài đại lục, hãng vẫn phụ thuộc vào các nhà sản xuất địa phương cho ít nhất 70% linh kiện của mình.

Các nhà máy của các hãng xe điện Trung Quốc, bao gồm BYD và Xiaomi, cũng nằm trong số những nơi đầu tiên triển khai robot hình người cho các nhiệm vụ đơn giản như mang vác đồ vật. Một số trong đó được chế tạo bởi UBTech.

Kỹ thuật viên tại Thâm Quyến đang lắp ráp các cảm biến dùng trên robot. Ảnh: NYT

Tại Thâm Quyến, trung tâm công nghệ của Trung Quốc, UBTech được bao quanh bởi mạng lưới nhà cung cấp, nhiều trong số đó từng sản xuất linh kiện xe điện trước khi chuyển hướng sang robot. Michael Tam, Giám đốc thương hiệu của UBTech, cho biết công ty có thể tìm được hầu hết mọi linh kiện chỉ trong vài giờ.

Hơn 90% linh kiện trong robot của UBTech đến từ các công ty bản địa, ông Tam cho biết. Mặt hàng chính mà công ty vẫn phải nhập khẩu là chip máy tính để điều khiển chuyển động của robot.

Bùng nổ đầu tư nhưng vẫn còn rào cản phần mềm

Các nhà đầu tư Trung Quốc đã rót hơn 5 tỷ USD vào các công ty khởi nghiệp robot hình người trong năm 2025, ngang bằng tổng số tiền đầu tư trong 5 năm trước đó. Sự gia tăng này cho thấy niềm tin ngày càng lớn rằng robot hình người có thể trở thành một trong những cách quan trọng nhất để AI hiện diện dưới dạng vật lý trên thế giới. Hàng chục công ty khởi nghiệp Trung Quốc đang nỗ lực hiện thực hóa tầm nhìn đó.

UBTech sản xuất 1.000 robot hình người vào năm ngoái. Năm nay, hãng dự định tăng sản lượng lên gấp 10 lần. Dù vậy, các robot hiện vẫn gặp khó khăn trong việc thích ứng với môi trường thay đổi xung quanh. Các robot hình người từng gây tiếng vang quốc tế khi nhảy múa đồng đều thực chất chỉ làm theo các kịch bản lập trình sẵn.

Các công ty Trung Quốc cũng đang chật vật trong việc xây dựng phần mềm có khả năng mô phỏng thế giới thực đủ tốt để đào tạo robot cách suy nghĩ và hành động. Vì vậy, nhiều hãng phải dựa vào phần mềm mô phỏng từ Nvidia, nhà sản xuất chip của Mỹ.

Hầu hết robot hình người mà Unitree bán ra trong 2 năm qua đều được đưa đến các trường đại học, phòng thí nghiệm và các cơ sở nghiên cứu khác. Rất ít robot đang thực hiện các công việc lao động thực tế. Dù UBTech có robot mang vác hộp trong các nhà máy xe điện, hiệu suất của chúng hiện chỉ bằng khoảng 30% so với lao động con người.

Trở lại hội nghị nói trên, ông Xiaoli Chen, Giám đốc tại Unitree, thừa nhận việc tạo ra những robot có khả năng đưa ra quyết định phức tạp trong môi trường thay đổi nhanh chóng vẫn là một thách thức chưa có lời giải.

(Theo NYT)