Là cây mọc hoang quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, cối xay từ lâu được sử dụng trong y học dân gian với công dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, hỗ trợ điều trị sỏi thận nhỏ.
Cây cối xay (còn gọi là giàng xay, kim hoa thảo) có tên khoa học Abutilon indicum, thuộc họ Bông (Malvaceae). Đây là loài cây mọc hoang phổ biến, dễ tìm, thường được người dân thu hái làm thuốc nam trong các trường hợp liên quan đến “nhiệt” trong cơ thể và các rối loạn đường tiết niệu.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam cho biết, cối xay có vị ngọt nhạt, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, tiêu viêm và giải độc. Dược liệu này thường được dùng để hỗ trợ các triệu chứng như tiểu buốt, tiểu rắt, viêm đường tiết niệu hoặc sỏi nhỏ. Trong dân gian, toàn cây gồm lá, thân và rễ đều có thể sử dụng, phổ biến nhất là nấu nước uống nhằm giúp làm mát cơ thể và tăng bài tiết nước tiểu.
“Ngoài ra, cối xay thường được phối hợp với các dược liệu quen thuộc khác như mã đề, râu ngô trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị sỏi thận, sỏi tiết niệu hoặc viêm đường tiết niệu. Sự kết hợp này được cho là giúp tăng hiệu quả lợi tiểu, góp phần giảm kích thích và hỗ trợ làm sạch đường tiết niệu”, Tiến sĩ Phương nói.
Dưới góc độ khoa học hiện đại, Tiến sĩ Phương cũng chỉ ra một số nghiên cứu bước đầu cho thấy cối xay chứa nhiều hợp chất sinh học như flavonoid, alkaloid và polysaccharid. Đây là những nhóm chất có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa. Một số thử nghiệm, thực nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất từ cây có thể có tác dụng lợi tiểu và hỗ trợ bảo vệ chức năng thận trong những điều kiện nhất định.
Nhờ các đặc tính này, cối xay được cho là có thể góp phần tăng đào thải nước tiểu, từ đó hỗ trợ giảm tình trạng ứ đọng và kích thích nhẹ ở đường tiết niệu. Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh rằng phần lớn bằng chứng hiện nay vẫn dừng ở mức nghiên cứu trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người để khẳng định hiệu quả.
“Về cách dùng, cối xay thường được thu hái toàn cây, rửa sạch, cắt nhỏ rồi phơi khô để sắc nước uống. Người dùng có thể sử dụng đơn độc hoặc phối hợp với các vị thuốc lợi tiểu khác tùy theo mục đích. Tuy nhiên, việc sử dụng cần có liều lượng hợp lý, tránh lạm dụng kéo dài”, Tiến sĩ Phương nhấn mạnh.
Những người cần lưu ý:
– Cây cối xay không thể thay thế các phương pháp điều trị y khoa trong trường hợp sỏi lớn hoặc nhiễm trùng nặng đường tiết niệu. Những trường hợp này cần được thăm khám và điều trị kịp thời tại cơ sở y tế.
– Ngoài ra, người có cơ địa lạnh, dễ bị tiêu chảy nên dùng thận trọng do dược liệu có tính mát. Phụ nữ mang thai cũng cần cân nhắc khi sử dụng kéo dài và nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.