Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang đặt con người vào một trật tự tri thức mới, nơi dữ liệu, thuật toán trở thành thước đo giá trị. Trong dòng chảy ấy, tri thức phương Đông với nền tảng đạo lý, trực giác và sự hài hòa giữa con người – tự nhiên – xã hội đang được nhìn nhận lại.
Cổ học phương Đông không đối lập khoa học hiện đại
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ đang định hình mọi lĩnh vực của đời sống, những giá trị tri thức được bồi đắp suốt hàng nghìn năm của phương Đông dường như đứng trước phép thử khắc nghiệt về tính thời sự và khả năng thích ứng.
Câu hỏi “tri thức cổ còn chỗ đứng hay không trong kỷ nguyên AI” đã trở thành tâm điểm thảo luận tại chương trình “Hành trình Di sản Văn hóa phương Đông”, diễn ra tối 11/1 tại Tp.HCM, thu hút gần 500 trí thức, nghệ sĩ và doanh nhân cùng đối thoại.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại biến động nhanh, con người ngày càng chịu nhiều áp lực về kinh tế, công việc và các mối quan hệ, tri thức cổ học phương Đông xuất hiện trở lại như một hệ quy chiếu tinh thần được nhiều người tìm đến.
Tuy nhiên, song hành với sự quan tâm đó là không ít cách tiếp cận thiếu kiểm chứng. Một bộ phận công chúng có xu hướng giản lược cổ học thành những công cụ tiên đoán hoặc niềm tin mang tính cảm tính, tách rời khỏi bối cảnh lịch sử, văn hóa và phương pháp luận hình thành nên chúng.
Điều này khiến ranh giới giữa tri thức và niềm tin trở nên mờ nhạt, kéo theo nguy cơ hiểu sai bản chất của di sản văn hóa phương Đông.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Việt Nam học, cổ học phương Đông trước hết cần được nhìn nhận như một di sản tri thức của nhân loại, hình thành từ quá trình quan sát lâu dài mối quan hệ giữa con người, tự nhiên và xã hội.
Ông cho rằng, vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân các hệ tri thức cổ học, mà ở cách con người hiện đại tiếp cận và diễn giải chúng. “Nếu thiếu nền tảng khoa học và phương pháp luận rõ ràng, cổ học rất dễ bị thần bí hóa hoặc thương mại hóa, dẫn đến những cách hiểu lệch lạc”, ông Hùng nhận định.
Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cũng cho rằng, bản chất của cổ học phương Đông không đối lập với khoa học hiện đại.
Trái lại, đây là những hệ thống tư duy được đúc kết từ kinh nghiệm sống và quan sát xã hội trong thời gian dài. Khi bị tách khỏi bối cảnh học thuật, các giá trị này không chỉ mất đi ý nghĩa vốn có, mà còn làm suy giảm vai trò của di sản văn hóa trong đời sống tinh thần đương đại.
Khi công nghệ, trí tuệ nhân tạo đối thoại với di sản phương Đông
Ở góc độ nghiên cứu văn hóa, ông Nguyễn Hữu Hồng Kỳ, nhà nghiên cứu Văn hóa phương Đông cho rằng cổ học phương Đông là một hệ thống tư duy giúp con người nhận diện vị trí của mình trong dòng chảy thời gian và hoàn cảnh sống, từ đó đưa ra những lựa chọn phù hợp hơn với thực tiễn.
“Khi hiểu đúng các quy luật vận hành được đúc kết trong cổ học, con người có thể sống chủ động, linh hoạt và tỉnh thức hơn trước những biến động”, ông Kỳ chia sẻ.
Từ cách nhìn này, tri thức phương Đông có thể được xem như một nguồn tham chiếu về tư duy cân bằng và thích ứng, thay vì là tập hợp những niềm tin mang tính áp đặt. Trong một xã hội chịu nhiều tác động từ công nghệ và nhịp sống nhanh, nhu cầu quay về những giá trị nền tảng liên quan đến con người và tự nhiên là điều dễ hiểu.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng việc kết nối cổ học với đời sống hiện đại cần được thực hiện một cách có chọn lọc và tỉnh táo. Việc diễn giải các khái niệm phương Đông bằng ngôn ngữ hiện đại, đồng thời đặt chúng trong đối thoại với khoa học xã hội, tâm lý học và các ngành nghiên cứu đương đại là yếu tố then chốt để các giá trị này không bị hiểu sai hoặc lạm dụng.
Thực tế cho thấy, nhu cầu tìm hiểu tri thức phương Đông trong công chúng phần nào phản ánh sự thiếu hụt những điểm tựa tinh thần trong đời sống hiện đại.
Ở góc nhìn thực tiễn, ông Nguyễn Quang Huy, Thành viên sáng lập Meta Core, một sản phẩm công nghệ do đội ngũ trí thức và kỹ sư Việt Nam tạo ra về ứng dụng văn hóa phương Đông cho biết, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là thiếu tri thức, mà là thiếu những cách tiếp cận giúp công chúng hiểu đúng và tiếp cận tri thức cổ học một cách có hệ thống.
Theo ông Huy, trong bối cảnh xã hội số, việc chuẩn hóa và diễn giải các hệ tri thức truyền thống bằng ngôn ngữ hiện đại là cần thiết để các giá trị này không bị hiểu sai hoặc sử dụng lệch hướng.
Ông Huy lấy ví dụ thực tế về sản phẩm công nghệ Meta Core của mình, kế thừa các giá trị tri thức phương Đông đã được kiểm chứng qua lịch sử, đồng thời tinh chỉnh và hệ thống hóa để người dùng có thể hiểu và ứng dụng một cách thực tiễn.
“Công nghệ, nếu được đặt đúng vai trò, có thể trở thành công cụ hỗ trợ giúp con người tiếp cận tri thức một cách tỉnh táo và chủ động hơn, thay vì áp đặt chúng hay thần bí hóa chúng”, ông Huy nhìn nhận.
Thực tế cho thấy, khi thiếu nền tảng học thuật, cổ học dễ bị kéo về hai thái cực: hoặc bị tôn thờ một cách tuyệt đối, hoặc bị phủ nhận hoàn toàn. Cả hai cách tiếp cận này đều không giúp phát huy giá trị của di sản tri thức phương Đông.
Thay vào đó, nhiều chuyên gia cho rằng cần một cách tiếp cận dung hòa, coi cổ học là một nguồn tri thức cần được nghiên cứu nghiêm túc, diễn giải có hệ thống và ứng dụng một cách phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại.
“Khi được hiểu đúng và đặt trong mối quan hệ đối thoại với hiện tại, cổ học Phương Đông có thể tiếp tục đồng hành cùng xã hội như một nguồn lực văn hóa – tri thức bền vững, thay vì chỉ tồn tại như những dấu vết của quá khứ”, ông Nguyễn Hữu Hồng Kỳ, nhà nghiên cứu Văn hóa phương Đông nhấn mạnh.
Mỹ Hậu