Điều bất ngờ là loại sắt này vốn chỉ tồn tại ở nhiệt độ cao và thường biến đổi cấu trúc khi nguội đi. Phát hiện mở ra hướng nghiên cứu mới về lịch sử từ trường cổ đại, cũng như những vụ va chạm dữ dội từng định hình bề mặt Mặt Trăng.

Phát hiện dạng sắt chưa từng được xác nhận trong mẫu vật tự nhiên trên Mặt Trăng

Khi phân tích các mẫu đất Mặt Trăng được tàu Hằng Nga 6 đưa về Trái Đất, các nhà khoa học đã tìm thấy những hạt sắt cực nhỏ bị mắc kẹt bên trong các hạt thủy tinh hình thành từ những vụ va chạm trên bề mặt thiên thể này.

Những hạt sắt siêu nhỏ tìm thấy trong đất Mặt Trăng có thể chứa manh mối về từ trường cổ xưa của thiên thể này. Nguồn: Shutterstock

Điểm đặc biệt nằm ở cấu trúc tinh thể của những hạt sắt. Nhóm nghiên cứu xác định đây là γ-Fe (gamma-sắt), một dạng sắt kim loại có cấu trúc tinh thể lập phương tâm mặt. Đây là dạng vật chất chưa từng được xác nhận trong các mẫu vật tự nhiên lấy từ Mặt Trăng trước đó.

Phát hiện này gây chú ý bởi γ-Fe thường chỉ ổn định ở nhiệt độ cao. Khi nhiệt độ giảm xuống, cấu trúc tinh thể của nó thông thường sẽ chuyển đổi thành α-Fe (alpha-sắt), dạng sắt có cấu trúc lập phương tâm khối phổ biến hơn trong điều kiện thông thường.

Nói cách khác, loại sắt mà các nhà khoa học vừa tìm thấy đáng lẽ phải biến đổi cấu trúc khi nguội đi. Tuy nhiên, những hạt γ-Fe vẫn được bảo tồn bên trong các mảnh thủy tinh siêu nhỏ trên bề mặt Mặt Trăng.

Điều này cho thấy môi trường đặc biệt trong quá trình va chạm thiên thạch có thể đã tạo ra điều kiện giúp vật chất tồn tại khác với quy luật thông thường.

Những vụ va chạm dữ dội có thể đã bảo tồn cấu trúc sắt kỳ lạ

Nghiên cứu được thực hiện bởi nhóm khoa học do Giáo sư Haifeng Du thuộc Phòng thí nghiệm Từ trường Cao, Viện Khoa học Vật lý Hợp Phì (HFIPS), trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), dẫn đầu.

Các nhà khoa học tập trung phân tích những hạt thủy tinh hình thành do va chạm, bên trong chứa nhiều hạt sắt có kích thước chỉ ở cấp độ nanomet. Để xác định chính xác thành phần và cấu trúc của vật chất, nhóm nghiên cứu sử dụng nhiều kỹ thuật tiên tiến, bao gồm chuẩn bị mẫu bằng chùm ion hội tụ, kính hiển vi điện tử truyền qua và phân tích thành phần hóa học.

Kết quả cho thấy γ-Fe là pha sắt chiếm ưu thế trong hai mẫu thủy tinh được nghiên cứu.

Theo nhóm nghiên cứu, những điều kiện cực đoan xuất hiện trong các vụ va chạm trên Mặt Trăng có thể là chìa khóa giải thích hiện tượng này. Khi một thiên thạch lao xuống bề mặt, năng lượng va chạm khổng lồ có thể khiến vật chất tại khu vực tiếp xúc nóng chảy trong thời gian rất ngắn. Sau đó, vật chất nóng chảy nhanh chóng nguội đi và đông cứng thành những hạt thủy tinh li ti.

Quá trình làm nguội cực nhanh này có thể khiến cấu trúc tinh thể của sắt không kịp chuyển sang trạng thái ổn định thông thường. Bên cạnh đó, sự hiện diện của một lượng nhỏ carbon cùng một số nguyên tố khác có thể góp phần duy trì cấu trúc γ-Fe.

Đặc biệt, lớp vật chất thủy tinh bao quanh các hạt sắt có thể đóng vai trò như một môi trường bảo vệ, giúp cấu trúc tinh thể bất thường được duy trì lâu dài trên bề mặt Mặt Trăng.

Những giả thuyết này cho thấy các vụ va chạm thiên thạch không chỉ tạo ra miệng hố, làm thay đổi địa hình mà còn có thể hình thành những dạng vật chất đặc biệt, lưu giữ dấu vết của các quá trình vật lý đã diễn ra hàng tỷ năm trước.

Những hạt sắt siêu nhỏ có thể lưu giữ ký ức từ trường cổ đại

Không dừng lại ở việc xác định một dạng sắt chưa từng được ghi nhận trong mẫu vật tự nhiên trên Mặt Trăng, nhóm nghiên cứu còn tìm hiểu khả năng lưu giữ thông tin từ tính của những hạt vật chất này.

Địa hình và các dị thường từ trường trên Mặt Trăng. Nguồn: Hình ảnh của Li Long

Mặc dù Mặt Trăng hiện không còn sở hữu từ trường toàn cầu như Trái Đất, các loại đá và đất trên bề mặt vẫn chứa những khoáng vật có từ tính. Chúng có thể lưu giữ dấu vết về điều kiện từ trường từng tồn tại trong quá khứ, giúp giới khoa học tìm hiểu lịch sử địa chất và sự tiến hóa của thiên thể này.

Để kiểm tra đặc tính từ tính của các hạt γ-Fe, nhóm nghiên cứu sử dụng kỹ thuật ảnh toàn ký điện tử lệch trục (off-axis electron holography). Đây là phương pháp cho phép quan sát và lập bản đồ từ trường ở quy mô cực nhỏ, qua đó giúp các nhà khoa học nghiên cứu trạng thái từ tính bên trong từng hạt nano.

Kết quả cho thấy những hạt γ-Fe có kích thước tương đối lớn thể hiện trạng thái từ tính dạng xoáy đơn ổn định (single-vortex). Trong trạng thái này, các mômen từ bên trong hạt sắt sắp xếp theo một cấu trúc tuần hoàn giống như dòng xoáy, thay vì cùng hướng theo một trục cố định.

Đáng chú ý, các hạt này vẫn duy trì phản ứng từ tính ổn định khi được đặt trong từ trường bên ngoài. Điều đó cho thấy chúng có những đặc tính từ tính đáng quan tâm và có tiềm năng lưu giữ thông tin về môi trường từ trường từng tác động lên chúng.

Tiến sĩ Long Li, thành viên nhóm nghiên cứu thuộc HFIPS, nhận định: “Hóa thạch từ tính tí hon này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử từ trường cổ đại của Mặt Trăng”.

Cách gọi “hóa thạch từ tính” đặc biệt có ý nghĩa. Tương tự hóa thạch sinh học lưu giữ dấu vết của sự sống cổ đại, những hạt vật chất có từ tính có thể bảo tồn thông tin về môi trường vật lý trong quá khứ, ngay cả khi các điều kiện ban đầu đã biến mất từ lâu.

(Theo SciTechDaily, Earthsky, LiveScience)