Từng được trồng làm hàng rào ở làng quê, cây duối còn gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người qua những quả vàng cam ngọt nhẹ. Ngoài ra, loại cây này từng được dùng để chăm sóc răng miệng.
Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam, cho biết, cây duối (tên khoa học Streblus asper, thuộc họ Dâu tằm), gắn với ký ức của nhiều người từng lớn lên ở nông thôn. Đây là cây gỗ nhỏ, có sức sống khỏe, chịu được cắt tỉa nên trước đây thường được trồng làm hàng rào quanh nhà, vườn hoặc mọc tự nhiên ở các bờ bụi.
Với nhiều người thuộc thế hệ 7x, 8x, ký ức về cây duối còn gắn với những quả nhỏ màu vàng cam khi chín. Trẻ con đi chơi gặp cây có quả chín thường hái ăn, vị ngọt nhẹ. Không phải loại trái cây được trồng để bán, quả duối là một trong những món “quà vặt ven đường” gắn với tuổi thơ trẻ em nông thôn.
Điều thú vị là cây duối còn có mối liên hệ với việc chăm sóc răng miệng. Theo kinh nghiệm dân gian tại một số nước châu Á, cành non của cây được nhai hoặc chẻ nhỏ để làm sạch răng, gần giống một loại “bàn chải đánh răng” tự nhiên.
Vỏ thân và một số bộ phận khác của cây từng được sử dụng trong các bài thuốc dân gian liên quan đến đau răng, viêm lợi và một số vấn đề ở khoang miệng.Thậm chí, có người dùng lá duối để cọ răng hoặc móng tay với mong muốn làm sạch răng, trắng móng.
“Đã có những nghiên cứu thực nghiệm về cây duối theo đúng hướng này. Các nhà khoa học ghi nhận chiết xuất từ cây có hoạt tính đối với một số vi khuẩn liên quan đến mảng bám và bệnh răng miệng”, Tiến sĩ Phương cho biết.
Các nghiên cứu cũng phát hiện trong cây duối nhiều nhóm hợp chất như flavonoid, triterpenoid, sterol và một số glycosid có hoạt tính sinh học. Những nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận các hướng tác dụng như kháng khuẩn, chống viêm và chống oxy hóa.
“Những kết quả này phần nào lý giải vì sao cây duối từng được người dân lựa chọn để chăm sóc răng miệng. Tuy nhiên, một chiết xuất có hoạt tính trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc nhai cành duối có thể điều trị viêm lợi hay sâu răng”, Tiến sĩ Phương lưu ý.
Ngoài lĩnh vực răng miệng, duối còn được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian khá phong phú. Vỏ thân, lá, rễ và nhựa cây từng được dùng ở một số vùng theo hướng hỗ trợ tiêu chảy, lỵ, sốt, viêm hoặc một số bệnh ngoài da.
Đáng lưu ý, cây duối có nhựa mủ trắng và chứa nhiều hợp chất có hoạt tính mạnh. Vì vậy, đây không phải loại cây có thể tùy tiện sắc uống hằng ngày.
Quả duối chín từng là món quà vặt của trẻ em nhiều vùng quê. Tuy nhiên, nếu cây mọc ven đường hoặc trong khu vực đô thị, người dân không nên hái quả ăn vì có nguy cơ nhiễm bụi và các chất ô nhiễm.
Đặc biệt, với việc sử dụng duối làm thuốc, nhất là uống các chế phẩm từ vỏ, rễ hoặc nhựa cây, người dân không nên tự ý sử dụng kéo dài khi chưa có hướng dẫn của người có chuyên môn.