Năm 2021, khi thị trường chứng khoán và tiền mã hóa bước vào giai đoạn tăng nóng, mạng xã hội tràn ngập những bài viết khoe tài khoản sinh lời. Trần Thu Trang (29 tuổi, tên nhân vật đã thay đổi) bắt đầu sốt ruột. Tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội khiến chị tin rằng nếu không tham gia ngay, mình sẽ chậm chân. Cuối cùng, chị quyết định rút 500 triệu đồng tiền tiết kiệm, xem đó như một bước ngoặt tài chính.

Danh mục ban đầu của chị mang tính phong trào rõ rệt. Việc mua bán phần lớn dựa trên cảm giác “đang lên thì còn lên nữa”, cộng với tâm lý tin vào đám đông. Kế hoạch quản trị rủi ro gần như không có.

Những tuần đầu tiên diễn ra đúng như kỳ vọng. Giá tăng, tài khoản xanh, và cảm giác thành công đến sớm khiến chị càng tự tin. Càng có lợi nhuận, chị càng giảm cảnh giác. Những biến động nhỏ được xem như cơ hội mua thêm, và mỗi lần thị trường hồi lại, chị càng tin rằng mình đã chọn đúng hướng. Không khí xung quanh cũng củng cố niềm tin đó, bởi nhiều người khác vẫn đang thắng lớn.

Rồi thị trường đảo chiều. Những cổ phiếu mang tính đầu cơ quay đầu nhanh hơn phần còn lại của thị trường. Ở mảng tiền mã hóa, mức giảm còn lớn và nhanh hơn khi dòng tiền đầu cơ rút ra nhanh chóng. Chỉ trong vòng sáu tháng, danh mục của chị mất gần 40%.

Hiệu ứng đám đông và cái giá của quyết định thiếu nền tảng. Ảnh minh họa: Tùng Đoàn

Mỗi ngày trôi qua, nhìn tài khoản giảm thêm chị càng mất kiểm soát. Vấn đề không chỉ là khoản lỗ trên giấy, mà còn là áp lực tâm lý kéo dài, cộng với nỗi lo rằng mình đã sai ngay từ nền tảng.

Khi áp lực tài chính gia tăng, chị không còn khả năng chờ thị trường hồi phục như nhiều người vẫn nói. Chị buộc phải bán ra một phần danh mục để đảm bảo dòng tiền cho cuộc sống. Khoản lỗ vì vậy được “khóa lại” thành lỗ thực, thay vì chỉ là con số dao động trên ứng dụng.

Sau giai đoạn đó, điều khiến chị mệt mỏi nhất không phải là mất tiền, mà là cảm giác mình đã bước vào một trò chơi mà không hiểu luật. Chị cũng nhận ra lợi nhuận trong giai đoạn thị trường tăng nóng không đồng nghĩa với năng lực đầu tư thực sự.

Rủi ro đầu tư phong trào

Theo chuyên viên tài chính Nguyễn Mạnh Cường, đầu tư theo phong trào thường hình thành từ một chuỗi tác động tâm lý có thể dự đoán được. Khi thông tin về lợi nhuận xuất hiện dày đặc, con người có xu hướng đánh giá quá cao xác suất thành công và đánh giá thấp rủi ro.

Đặc trưng của đầu tư phong trào là tốc độ ra quyết định nhanh, thiếu kiểm chứng và thường đi kèm kỳ vọng lợi nhuận cao trong thời gian ngắn. Nhà đầu tư có thể không nắm được mô hình kinh doanh của doanh nghiệp, không hiểu dòng tiền, không biết vì sao giá tăng, nhưng vẫn mua chỉ vì giá đang tăng và người khác cũng đang mua.

Bên cạnh đó, lợi nhuận ngắn hạn trong giai đoạn thị trường thuận lợi khiến nhiều người lầm tưởng mình có năng lực, từ đó tăng tỷ trọng, dùng đòn bẩy hoặc rót thêm tiền tiết kiệm, khiến cú giảm sau đó trở nên nặng nề hơn.

Chuyên gia cho rằng có ba lớp rủi ro trong các trường hợp như chị Trang. Lớp thứ nhất là rủi ro thị trường, vốn không thể loại bỏ hoàn toàn. Lớp thứ hai là rủi ro thiếu hiểu biết: mua tài sản mà không hiểu giá trị nội tại, không hiểu các yếu tố khiến giá biến động, không có tiêu chí để ra quyết định mua – giữ – bán. Lớp thứ ba là rủi ro tài chính cá nhân: không có quỹ dự phòng, dùng tiền cần thiết cho cuộc sống để đầu tư, khiến nhà đầu tư mất quyền chờ đợi và buộc phải bán trong thời điểm bất lợi.

Một điểm quan trọng khác nằm ở sự nhầm lẫn giữa đầu tư và đầu cơ.

Trong đầu tư dài hạn, mục tiêu thường gắn với tích lũy tài sản bền vững, dựa trên giá trị và khả năng tạo dòng tiền.

Trong đầu cơ, mục tiêu chủ yếu dựa vào biến động giá ngắn hạn, đòi hỏi kỹ năng quản trị rủi ro chặt chẽ, kỷ luật cao và khả năng chịu thua lỗ trong một số giai đoạn. Điều nguy hiểm là nhiều người bước vào hành vi đầu cơ nhưng lại tự tin rằng mình đang đầu tư an toàn, nên không chuẩn bị cho tình huống xấu.

Từ góc độ tư vấn, chuyên gia thường đặt trọng tâm vào việc xây nền trước khi tối ưu lợi nhuận. Nền ở đây gồm quỹ dự phòng đủ dài, cấu trúc tài chính cá nhân ổn định và một nguyên tắc chịu đựng rủi ro rõ ràng.

Nhà đầu tư cần biết trước mình sẽ làm gì khi thị trường giảm mạnh, thay vì chỉ phản ứng khi hoảng loạn xảy ra. Nếu không xác định được mình chịu đựng được mức lỗ bao nhiêu, việc theo đuổi lợi nhuận cao sẽ rất nguy hiểm, bởi lợi nhuận kỳ vọng càng lớn thì rủi ro đi kèm càng cao.

theo Vietnamnet